दुःशला महाभारतको त्यस्तो महिला चरित्र जसले राजकुमारी भएर पनि जीवनभर दुःखी रहिन । बाल्यकाल हाँसोको खेलमा बित्यो तर विवाह पछि यो शोकको वर्षा जस्तै भयो, उनले सिन्धु नरेश जयदतसँग विवाह गरिन् । (हाइलाइट) दुःशला दुर्योधनकी बहिनी अर्थात सय भाइ कौरवहरुकी एकमात्र बहिनी थिइन् । उनका पिताको नाम धृतराष्ट्र र आमाको नाम गन्धारीको थियो। गान्धारी तिनै रानी हुन् जसलाई ऋषि व्यासको सेवाबाट वरदान पाएका कारण ९९ भाइ छोरा र एक छोरी पाएकी थिइन् । दुर्योधनको युयुस्तु नाम गरेका सौतेनी भाई थिए । यस प्रकार कौरवहरु सय भाइहरू भएका थिए। शुरुमा गन्धारी बाँझी भए पछि धृतराष्ट्रले दासी संग अबैध सम्पर्क राखेपछि गान्धारीले यो कुरा थाह पाइन् । गान्धारी धर्मात्मा भएका कारण ब्यासबाट बरदान पाएर ९९ छोरा एक छोरी पाएकी थिइन् भन्ने कुरा महाभारतमा उल्लेख छ । दुर्योधनकी बहिनी दुःशलाको विवाह सिन्धु र सौवीर नरेश जयद्रथसँग भयो, जसलाई अर्जुनले कुरुक्षेत्रको महाभारतमा मारेका थिए। दुःशलाको छोराको नाम सुरत थियो । दुःशलाको जेठो दाइ दुर्योधनको जन्म कथा रोचक छ। जन्म हुने बित्तिकै दुर्योधन गधा जस्तै कराउन रुन थाल्यो। उसको रुवाइ सुनेर गधाहरू, स्याल, गिद्धहरू र कागहरू पनि कराए, एक साथ् ति पशुको गर्जन सुरु भयो, थुप्रै ठाउँमा आगो लाग्यो। यो देखेर, विदुरले राजा धृतराष्ट्रलाई भने - तपाईंको छोराले यो वंश निश्चित रूपले ध्वस्त पार्नेछ। तसर्थ, तपाईं यो छोरालाईत्यागीदिनुहोस, तर धृतराष्ट्रले छोराको मायाको कारणले त्याग गर्न नसकेको कथा महाभारतमा उल्लेख छ । दुःशला महाभारतको त्यस्तो महिला चरित्र जसले राजकुमारी भएर पनि जीवनभर दुःखी रहिन् । बाल्यकाल हाँसोको खेलमा बित्यो तर विवाह पछि यो शोकको वर्षा जस्तै भयो, उनले सिन्धु नरेश जयद्रतसँग विवाह गरिन् कि उनी दुई व्यक्तित्वका मानिस थिए। कहिलेकाँही उनी त्यस महिलाको लागि बौलाहा हुन्थे । विवाह पछि, दुशलाको जीवन नरक भन्दा खराब भयो।जयद्रतले आफ्नी श्रीमती द्रोपदीसँग विवाह गरिसकेपछि पनि बिहे गर्ने प्रयास गरे, उनलाई अपहरण गरिए पनि पांडवको सामुन्ने उभिए र उनलाई मारिदिए, तर द्रौपदीले शोकका कारण आफ्नो जीवन दान गरे। यसमा, भीमले उनलाई एउटा रेजरले कपाल गरी र टाउकोमा चार पाटा मोडेर छोडिदिए।अपमानित जयद्रत तपस्यामा संलग्न भए र दुशला हराएको पतिको रूपमा जीवन बिताउनुपर्थ्यो, जयद्रतलाई शिवको बरदान पछि घर ल्याइयो र दुशलाको शोक समाप्त भयो र दुर्योधनका दूतले उनलाई युद्ध रणनीतिको लागि सन्देश पठाए। लडाईमा, दुः खी भतिजा अभिमन्युलाई जयद्रताले पांडवको प्याडलको रूपमा मारिदिए। जब जयद्रत मारिए, उनको हनीमून बर्बाद भयो, उनको ससुरा पनि मरे । दुशलाका छोरालाई सिन्धुको राजा बनाइयो, उनले विवाह गरे र बाबु बने, तर दुः ख कम भयो तर महाभारतपछि पांडव अश्वमेध यज्ञ गरे र अर्जुन घोडा लिएर हिंडे। अश्वमेध भारतवर्षको प्रसिद्ध यज्ञ हो। सार्वभौम राजा अर्थात चक्रवर्तीका राजालाई अश्वमेधको अफिसर मानिन्थ्यो तर ऐतरेय ब्राह्मण अनुसार अन्य महत्वपूणर् कूटनीतिज्ञहरूले पनि यस विधानमा अधिकार पाएका थिए। अश्लवयन श्रुत सुत्र (१०. ज्ञ. १) ले भन्छ कि जसले सबै चीज प्राप्त गर्न चाहान्छ, सबै विजयको चाहना गर्दछ र सबै समृद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छ, यो यज्ञको हकदार छ। तसर्थ, विश्वव्यापी संसारका साथै मूर्तिपूजा गर्ने राजाले पनि अश्वमेध गर्न सक्थे (आप श्रुत। २०। १. १।; लाट्यायन। ज्ञण्.। १०। १ ज्ञठ)। यो एकदम प्राचीन यज्ञ जस्तो देखिन्छ किनकि ष्नग्वेदका दुई पदहरूमा (१ १द्द२; १. १घघ) अश्वमेधी अश्वा र यसको हवनको विशेष विवरण दिइएको छ। शतपथ (१ ज्ञघ. १--छ) र तैत्तिरिया ब्राह्मण (घ.. ड-ढ) मा यसको विस्तृत विवरण छ जुन श्रुत सुत्र, वाल्मीकि रामायण (१. १)), महाभारतको सौन्दर्य पर्व, र जैमिनीया अश्वमेध हो। । जुन दिन अर्जुन घोडाको साथ थिएनन्, ऊ सिन्धु पुग्यो र दुशलाको छोरोले त्यो घोडा समात्यो र उनी पांडव सेनाले मार्यो। जब अर्जुनलाई यो कुरा थाहा भयो उनले आफ्नी बहिनीसँग शोक गर्नु पनि शुरू गरे, त्यसपछि दुशलाका नातिलाई राजा बनाइयो। दुशालाको दुर्भाग्य यही नै थियो जुन जीवनभर दुर्भाग्यपूणर् रह्यो ।
