पुराण र इतिहासकारहरूका अनुसार मारिचीको जन्म ब्रह्माको मूल रूपबाट भएको हो। मारिचीका छोरा कश्यप बने। कश्यपका विवस्वन र विवस्वनका वैवस्वात्मनु। इक्ष्वाकु वैवस्वतमुका पुत्र थिए। इक्ष्वाकुले अयोध्यालाई आफ्नो राजधानी बनाए र यसरी इक्ष्वाकु कुलको स्थापना गरे। कुक्षी इक्ष्वाकुका छोरा थिए। कुक्षीका छोराको नाम विकुक्षी थियो। विकुक्षीका छोरा बाण र बानको छोरा अरण्य भए । अरण्यबाट पृथु र पृथु र पृथुबाट त्रिशंकुको जन्म भएको थियो । त्रिशंकुको छोरो धुन्धुमारा भयो। धुन्धुमारका छोराको नाम युवनाश्व थियो। मान्धता युवनाश्वका छोरा थिए र मान्धताबाट सुसन्धिको जन्म भएको थियो। सुसन्धिका दुई छोरा थिए – ध्रुवसन्धी र प्रसेनजीत। ध्रुवसन्धीका छोरा भरत थिए। भरतका छोरा असित र असितका छोरा सागर भए । सागरका छोराको नाम अस्मानज थियो। अस्मानजका छोरा अंशुमान र अंशुमानका छोरा दिलीप थिए । दिलीपका छोरा भगीरथ बने । यिनै भगीरथले आफ्नो दृढताले गंगालाई पृथ्वीमा ल्याएका थिए । ककुटस्थ भगीरथका छोरा थिए र रघु ककुटस्थका छोरा थिए। रघु अति तेजस्वी र पराक्रमी राजा भएकाले उनको नामबाट यस वंशको नाम रघुवंश राखियो।महाराज रघुको बारेमा भनिन्छ कि राजा दिलीप धनी, पुण्यवान, बुद्धिमान र बलवान हुनुका साथै धर्मी पनि हुनुहुन्छ। तिनीहरू सबै हिसाबले धनी छन्, तर बच्चाहरूको कमी छ। सन्तान प्राप्तिको आशीर्वाद प्राप्त गर्न दिलिपलाई गोमाता नन्दिनीको सेवा गर्न भनिएको छ । एकपटक एकजना तपस्वी राजाको पाहुना बनेर आएका थिए । मनको चाहना बुझेर राजाले आफ्नी रानीलाई त्यही तपस्वीको आश्रममा छोडेर गए। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै, तपस्वीले धेरै पश्चात्ताप गरे र भक्तिपूर्वक रानीको पाउ छोएर उनलाई दरबारमा पठाए। महाराजा रघुले एक पटक दान गरेको फिर्ता लिन अस्वीकार गरे। त्यसमा रानीले राजालाई अनुरोध गरिन् कि मेरो टाउको काट्नु राम्रो हुन्छ । यसैमा रघुले शाब्दिक रूपमा रानीको टाउको काट्न तरवार प्रयोग गरे। तर यो के हो! तरवारको टाउकोमा लाग्ने बित्तिकै त्यो फूलमा परिणत भयो। ती शाही दम्पतीको कर्तव्यप्रतिको निष्ठा र भक्ति देखेर देवताहरूले उनीहरूमाथि पुष्पवृष्टि गरे। महाराजा रघुले आफ्नो सारा सम्पत्ति दान दिए र पैसा नहुँदा कुबेरकहाँ गए । कुबेरले उनलाई सम्मानपूर्वक स्वागत गरे र इच्छा अनुसार पैसा दिएर बिदा गरे। रघुले सबै पैसा निवेदकहरूलाई बाँडे। कालिदासले आफ्नो ग्रन्थ ’रघुवंश’ मा रघुको पराक्रमको विस्तृत वर्णन गरेका छन्। अश्वमेध यज्ञको घोडा चोरेर इन्द्रसँग युद्ध गरेर मुक्ति ल्याए । उनले विश्वजित यज्ञ पूरा गरेपछि आफ्नो सबै सम्पत्ति दान दिए। पैसा नभएको बेला त्यसैले एक दिन ऋषिपुत्र कौत्स आए र उहाँसँग ज्ञद्ध करोड सुनका सिक्का मागे ताकि उसले आफ्नो गुरुलाई दक्षिणा दिन सकून्। रघुले यस ब्राह्मणलाई सन्तुष्ट पार्न कुबेरमाथि आक्रमण गर्ने मन बनायो। यो खबर पाएपछि कुबेर आत्तिए र आफ्नो खजाना आफै भरे । रघुले सबै खजाना ब्राह्मणलाई दिए; तर त्यो ब्राह्मण पुत्रले मात्र १४ करोड मुद्रास्वीकार गरे ।        उनको अर्को नाम कलमाशपद थियो। प्रवृद्धका छोरा शंखना र शंखनाका छोरा सुदर्शन थिए । सुदर्शनका छोराको नाम अग्निवर्ण थियो। अग्निवर्णका छोरा चाँडै मरे र चित्तगका छोरा मारु थिए। मारुका छोरा प्रसुश्रुक र प्रशुश्रुकका छोरा अम्बरीश थिए। राजा अम्बरीशको घरमा लक्ष्मी स्वयं छोरीको रूपमा अवतार थिइन् । उनको नाम थियो – श्रीमती। बाल्यकालदेखि नै विष्णुलाई पति मानेर पूजा गर्न थालिन् । तिनी आफ्नो आकर्षक रूप र सुन्दरताका लागि तीनै संसारमा प्रसिद्ध थिइन्। श्रीमती विशेष उद्देश्य लिएर जन्मिएकी हुन् । देवर्षि नारदले एकपटक म भ्रमभन्दा परको छु भनी गर्व गरे र उनले कामदेवलाई जितेका छन्, जबकि यो सबै भगवान शिवको कृपाको फल थियो। यसले मलाई कुनै असर गर्न सक्दैन। एक पटक नारदले पर्वत नामक ऋषिसँग आफ्नो गर्वको चर्चा पनि गरे। एक पटक घुमफिर गर्दा नारद र पर्वत ऋषि दुवै राजा अम्बरीशको स्थानमा आए । राजाले आफ्नो हक दिए आफ्नी छोरी श्रीमतीलाई सम्मान र आशिर्वाद दिनुहोस्। जब श्रीमतीले दुबै ऋषिहरूलाई आशीर्वाद लिनको लागि नमस्कार गरे, त्यसपछि विष्णुको मोह दुवैलाई पर्यो । श्रीमतीको सौन्दर्य देखेर सबै ज्ञान बिर्सिए र उनीसँग विवाह गर्न दुवैले आपसमा झगडा गर्न थाले । ऋषिहरूको यस्तो व्यवहार देखेर राजा अम्बरीश धेरै आश्चर्यचकित र दुःखी भए। श्रीमतीको अनुरोधमा अम्बरीशले उनको विवाहको लागि स्वयंवर घोषणा गरिन् । स्वयंवरको घोषणा सुनेर दुवै ऋषिहरू त्यहाँबाट निस्किए। स्वर्गमा गएपछि पनि नारदले श्रीमतिलाई बिर्सन सकेनन् र विष्णुलाई उनको सुन्दर रूप दिएर विवाह गर्नका लागि प्रार्थना गरे। यहाँ पहाडले ईर्ष्याले विष्णुलाई स्वयम्वरमा जानको लागि नारदलाई बाँदरको मुख दिनु भनी अनुरोध गरे। विष्णुले पर्वतको यो बिन्दु स्वीकार गरे र भगवान विष्णुले नारदलाई हरि (बादर) को रूप दिए । नारद उत्साहित भएर स्वयंवरमा पुग्छन्। सबै राजाहरू देखेर हाँस्न थाल्छन्। नारदले केही बुझेनन्। सबै राजाहरूले नारदको खिल्ली उडाउँछन्। नारदले ऐनामा आफ्नो बाँदरको रूप देखे रिसाउनु। तिनीहरूले भगवान विष्णुलाई श्राप दिए कि तिमी पनि पृथ्वीमा आउनु पर्छ र तिमी पनि नारीको लागि वन–जंगल घुम्छौ ।        अम्बरीशका छोराको नाम नहुष थियो। नहुषाका छोरा ययाति र ययातिका छोरा दुखी थिए । पुराण र इतिहासकारहरूका अनुसार ययाति चन्द्रवंशी वंशका राजा नहुषका छ छोराहरू यती, ययाति, सयाती, आयती, व्याति र कृतिमध्ये एक थिए। यति राज्य, उहाँ अर्थ आदिबाट अलग हुनुहुन्थ्यो त्यसैले राजा नहुषले आफ्नो दोस्रो छोरा ययातिलाई राज्याभिषेक गराए। ययातिको विवाह शुक्राचार्यकी छोरी देवयानीसँग भएको थियो । देवयानीसँगै उनका साथी शर्मिष्ठा पनि ययातिको घरमा बस्न थाले। ययातिले शुक्राचार्यलाई देवयानी बाहेक अरु कुनै महिलासँग शारीरिक सम्बन्ध नगर्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए । एकपटक शर्मिष्ठाले कामुक भइन् र ययातिलाई सेक्सको प्रस्ताव गरिन् । शर्मिष्ठाको सौन्दर्यमा मोहित भएर ययातिले उनीसँग यौनसम्पर्क गरे । यसरी शर्मिष्ठा र ययातिले तीन वर्ष देवयानीबाट लुकेर बसे। जब देवयानीले आफ्नो गर्भबाट तीन छोरा जन्माएपछि यो कुरा थाहा पाइन्, उनले शुक्रलाई सबै कुरा बताए। शुक्रले ययातिलाई आफ्नो प्रतिज्ञा तोडेको कारण कृतज्ञ बूढो बन्न श्राप दिए ।        ययातिका दुई पत्नी थिए । शर्मिष्ठाका तीन छोरा र देवयानीका दुई छोरा थिए । ययाति आफ्नो बुढेसकाल आफ्ना छोराहरूलाई दिएर आफ्नो युवावस्था प्राप्त गर्न चाहन्थे, तर पुरु बाहेक अरू कुनै छोराले त्यसमा राजी भएनन्। पुरु छोराहरूमध्ये कान्छो थिए तर बाबुले उनलाई राज्यको उत्तराधिकारी बनाउनुभयो र आफै हजार वर्षसम्म जवान रहनुभयो र शारीरिक सुख प्राप्त गर्नुभयो। त्यसपछि पुरुलाई बोलाएपछि ययातिले भने– ‘यति दिनसम्म सुख भोगेर पनि सन्तुष्ट भएन । तिमी युवावस्था लिनुहोस्, म अब वानप्रस्थ आश्रममा बसेर तपस्या गर्नेछु।’ त्यसपछि कठोर तपस्या गरेर ययाति स्वर्गमा पुगे तर केही दिनपछि इन्द्रको श्रापले नष्ट भए ।