अन्तरिक्ष मार्गबाट पृथ्वीमा फर्कने क्रममा उनीहरूले आफ्ना पुत्र, अष्ट, शिव आदिलाई प्राप्त गरे र उनीहरूको विपत्ति देखेर सबैले आफ्नो योग्यताको बलले पुनः स्वर्गमा फर्काए। यिनै जनताको सहयोगले अन्ततः ययाति मुक्त भए । नभागका छोराको नाम अज थियो। दशरथका पिता सूर्यवंशका ३८ औं राजा थिए। उनी सरयू नदीको दक्षिणी किनारमा अवस्थित कोसल राज्यका राजा थिए। सरयु नदीको उत्तरी किनारमा अवस्थित कौशल राज्यका राजा सूर्यवंशका अर्का व्यक्ति थिए। अजाकी पत्नी र दशरथकी आमा इन्दुमती वास्तवमा अप्सरा थिइन् तर केही श्रापका कारण उनी पृथ्वीमा साधारण नारीको भेषमा बस्न बाध्य भइन् । यस रुपमा इन्दुमतीको विवाह अजासँग भयो र दशरथको जन्म भयो। एक दिन राजा अज इन्दुमतीसँग बगैंचामा घुमिरहेका थिए । तब नारद जी आकाश मार्गबाट जाँदै थिए। एक्कासी उनको वीणामा बेरेको देवलोकको माला हावामा उडेर इन्दुमतीको खाडलमा खस्यो । यही कारण इन्दुमतीको मृत्यु त्यही क्षणमा भयो र श्रापबाट मुक्त भएर इन्द्रलोकमा गइन् । श्रीमतीको मृत्यु देखेर उनी शोकमा रुन थाले । त्यसपछि नारद त्यहाँ देखा परे र राजालाई इन्दुमतीको पूर्वजन्मको कथा सुनाए। एक पटक इन्द्रले त्रिविन्दु ऋषिको तपस्यामा बाधा पु¥याउन हरिणी नामक अप्सरालाई पठाए । यसैमा ऋषिले हरिणीलाई मानव जन्मको श्राप दिए । हरिणीको अनुरोधमा ऋषिले श्रापबाट मुक्ति पाउने उपाय पनि बताउनुभयो । स्वर्गको माला उनको कुण्डमा परेपछि इन्दुमती उडाइन् । भएको याद आयो त्यसैले उनी देवलोक फर्किइन् । अजाले इन्दुमतीलाई असाध्यै माया गर्थे र धेरै कोसिस गर्दा पनि इन्दुमती पुग्ने बाटो पत्ता नलागेपछि स्वेच्छाले ज्यान लियो । मृत्युका बेला दशरथ ८ महिनाको मात्रै थिए । गुरु मरुधन्वले दशरथलाई कौशलका राजा वसिष्ठको आदेशमा हुर्काए र अजको शासनकालका सबैभन्दा बुद्धिमान मन्त्री सुमन्त्रले दशरथको प्रतीकको रूपमा राज्यको जिम्मेवारी लिए। १८ वर्षको उमेरमा दशरथले कौशलको जिम्मा लिए जसको राजधानी अयोध्या थियो र दक्षिणी कौशलको राजा बने। उनी यसमा उत्तरी सीपहरू पनि मर्ज गर्न चाहन्थे। उत्तर कौशलका राजाको कौशल्या नामकी छोरी थिइन् । दशरथले उत्तर कौशलका राजालाई आफ्नी छोरी कौशल्यासँग विवाहको प्रस्ताव राखे। उत्तर कौशलका राजाले पनि यो प्रस्ताव स्वीकार गरे र यसरी दशरथ–कौशल्याको विवाहसँगै दशरथ कौशल्यका राजा भए । दशरथ अजका छोरा थिए। राजा दशरथ वेद र पुराणका भेदक, धर्मपरायण, दयालु, सामरिक र प्रजाका संरक्षक थिए। उनको राज्यमा प्रजाहरू समस्यामुक्त, इमानदार र ईश्वरीय थिए। दशरथले दश दिशामा रथ चलाउन सक्ने भएकाले उनको नाम दशरथ राखिएको हो । परम्परागत रूपमा, हामीसँग केवल आठ दिशाहरूको ज्ञान छः उत्तर, दक्षिण, पूर्व, पश्चिम, उत्तरपूर्व, आग्नेय, हावा, दक्षिणपूर्व, तर यी आठ दिशाहरू बाहेक, दशरथ माथि र तल दुवै दिशामा रथ चलाउन निपुण थिए। उनको राज्यमा कसैप्रति द्वेषको पूर्ण अभाव थियो। उनले देवताहरूको तर्फबाट असुरहरूसँग युद्ध र युद्धमा धेरै पटक असुरहरूलाई पराजित गरेका थिए। एक पटक देवराज इन्द्रले सम्ब्रासुर नामक राक्षससँग लडाइँ गरिरहेका थिए, तर राक्षसहरूले उनको सामना गर्न नसकेपछि राजा दशरथसँग सहायता मागे। यस युद्धमा रानी कैकेयी पनि उनको साथमा गएकी थिइन् । कैकेयी स्वयं त्यो रथका सारथी थिए। त्यही समयमा शत्रुले युद्ध हतियार प्रहार गरी दशरथलाई घाइते बनायो र उनको मृत्यु भयो । यदि कैकेयीले आफ्नो रथलाई युद्धभूमिबाट हटाई उपचार नगरेको भए दशरथको मृत्यु निश्चित थियो । दशरथ होशमा आए र कैकेयीलाई कुनै दुई वरदान माग्न अनुरोध गरे। त्यसबेला रानी कैकेयीले भनिन्, ‘तिम्रो जीवन बचाउनु मेरो कर्तव्य हो, अब मलाई केही चाहिँदैन । भविष्यमा यी दुई वरदानको आवश्यकता परेमा म माग्छु, यसरी राजा दशरथले रानीको इमान्दारिता र बहादुरी देखेर उनलाई दुईवटा वचन दिने वाचा गरे, जुन रानी कैकेयीले पछि मागेर राखे । ऋणको रूपमा।
