महामारी तथा प्राकृतिक प्रकोप लगत्तै मानसिक समस्याका केसहरु ह्वात्तै बढ्ने गरेको परिप्रेक्ष्यमा कोभिड १९ को अप्रत्याशित महामारीपछि हाल विश्वमा धेरै मानिस सानो, ठूलो मानसिक समस्याबाट प्रताडित भैरहेका छन् । विगतमा महाभूकम्प २०७२ पछि पनि भूकम्प प्रभावित जिल्लाका नेपालीहरुमा मानसिक रोगको भाषामा पीटीएसडी भनिने गहिरो आघात पछिको तनावपूर्ण अवस्था देखिएको थियो । वर्सेनी बाढी, पहिरो, चट्याङ्ग लगायतका प्राकृतिक प्रकोपका कारण क्षेत्रगत रुपमा यस्तै नियति भोग्नु परिरहेको छ । यस्तैमा गत शनिबार अर्थात् प्रत्येक अक्टोबर १० तारिखको दिन ‘सबैका लागि मानसिक स्वास्थ्यः पर्याप्त लगानी, व्यापक पहँुच, जसलाई पनि, जहाँ पनि’ भन्ने नाराका साथ विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस मनाइयो ।   तपाई आपैंm सोच्नोस् कोही मानिस भौतिक तथा सामाजिक तवरमा स्वस्थ हुँदैमा, कुनै शारीरिक विकलाङ्ग नहुँदैमा कसरी पूर्ण रुपमा स्वस्थ मान्न सकिन्छ र ? अर्थात् समग्र स्वास्थ्यको परिभाषामा मानसिक तवरले पनि स्वस्थ्य हुनु जरुरी छ । विडम्बना के छ भने विश्वभर आधा अर्ब मानिस कुनै न कुनै मानसिक समस्याबाट ग्रस्त छन् । चार जना मानिस मध्ये एकजनाले आफ्नो जीवनकालमा कुनै मानसिक समस्या खेपेकै हुन्छ । अन्य स्वास्थ्य समस्यामा भन्दा मानसिक समस्याका विरामीहरु लोकलाजका कारणले पनि स्वास्थ्य संस्थामा जानै चाहँदैनन् । त्यसैले होला करिब ८५ प्रतिशत मानसिक रोगीहरु उपचारबाट टाढा रहेको वास्तविकता छ । मानसिक समस्या भन्ने बित्तिकै पागल नै हुनुपर्छ भन्ने होइन सामान्य खालको चिन्ता, दिक्दारी, अब्सेसिभ कम्पल्सिभ डिसअर्डर भनिने एकै खालको काम बारम्बार दोहो¥याउने बानी पनि मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा पर्दछ । त्यसैले पनि समग्र स्वास्थ्य समस्याको करिब १५ प्रतिशत योगदान मानसिक समस्याले ओगटेको छ । त्यसैगरी पूरा हुनै नसक्ने, निकट विकटमा सम्भव नभएको हावादारी कुरा, आश्वासन दिएर हिँड्ने, आपूmले आपैंmलाई सुप्रिमो ठान्ने नेताहरु पनि धेर थोरै मानसिक समस्याकै उपज हो । डिप्रेसन (अवसाद), मेनिया, सिजोफ्रेनिया, साइकोसिस कडा खालका मानसिक समस्या हो । मानसिक समस्याको सबैभन्दा विषाद् परिणति चाहिँ आत्महत्या हो । कोरोना महामारीले गर्दा हाम्रो दैनिकीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । घरमै कुँजिएर बस्नुपर्ने, घण्टौं भच्र्युअल क्लासमा बस्नुपर्ने बाध्यता आईलागेको छ । कतिको जागिर चट भएको छ, आय आर्जनको बाटो थुनिएको छ । बन्दाबन्दी, निषेधाज्ञा, क्वारेन्टिन, आइसोलेसनले मनोसामाजिक अवस्था खल्बलिएको छ । पीसीआर गराउनै गाह्रो, रिपोर्ट आउनै ढिलो, कथंकदाचित रिपोर्ट पोजिटिभ आएपछि छिःछिः दूर दूर, सामाजिक कलंकका रुपमा लिइने व्यवहारले वाक्क दिक्क भएका छन् । एकल महिला, विधुर पुरुष, वृद्धवृद्धा झनै समस्यामा छन् । कोरोनाको त्रासले मर्नुपरे आफ्नै थातथलोमा मरुँला भनेर विदेशबाट फिरेका नेपालीहरु केही महिनाको लकडाउनको अवधिमा रोजगारीका अवसर नपाउनाले, खाने बस्नेको जोहो गर्न नसक्नाले फेरि भारत तर्पैm, विदेश तिरै फर्किन थालेका छन् । बल्लतल्ल गरिबीबाट उकासिन थालेकोमा फेरि गरिबी तर्पm नै धकेलिएको छ । यी सबैको परिणाम नै होला लकडाउनकै अवधिमा नेपालमा प्रत्येक दिन करिब २० जनाले आत्महत्या गरे । दुःखको कुरा त्यसरी आत्महत्या गर्नेमा १५ देखि २९ उमेर समूहका अर्थात् आय आर्जनका दृष्टिले उर्जाशील मानिसहरुले आफ्नो जीवन खेर फालिरहेका छन् । विश्व परिदृश्यमा वर्सेनी करिब १० लाख मानिसले आत्महत्या गर्ने गरेको पाइएको छ । सन् २०१८ मा नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्बाट गरिएको एक नमूना अध्ययन १६४७ जनामा गरिएको राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षणको क्रममा करिब १७.५ प्रतिशतमा कुनै न कुनै खालको मानसिक समस्या रहेको पाइयो । ०.७ प्रतिशत युवापिँढी तथा ३.४ प्रतिशत वयस्क (१७ वर्ष माथिका) मा कडा खालको डिप्रेसन रहेको र आत्महत्या गर्ने मध्ये युवा उमेरका ८.७ प्रतिशत र १०.९ प्रतिशत वयस्क रहेको पाइयो । स्वास्थ्य क्षेत्रको बजेट ५ प्रतिशत भन्दा कम छ, नेपालमा त केवल ०.१७ प्रतिशत मात्र छ । मानसिक रोग विज्ञ तथा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मी नगण्य छन् । विश्वस्तरमै सन् २०३० सम्ममा डिप्रेसनका लागि मात्र सयौं अर्ब डलर खर्च लाग्ने अनुमान गरिएको परिप्रेक्ष्यमा नेपाल सरकारबाट निःशुल्क प्रदान गरिने औषधिहरुमा मानसिक रोगका लागि आवश्यक औषधिहरु निकै कम छन् । त्यसैले पनि होला यो पटकको मानसिक स्वास्थ्य दिवसमा नेपाली माटो सुहाउँदो नारा ‘पर्याप्त लगानी, व्यापक पहँुच’ मा जोड दिइएको छ । किनकि मानसिक रोगीलाई आड भरोसाका साथै मानसिक स्वास्थ्य सेवामा तिनीहरुको पहुँच बढाउनु पर्ने अवस्था छ ।